De zorgmedewerker in de langdurende zorg in 2020

Het werk van de zorgprofessional verandert ingrijpend door veranderingen in de langdurende zorg. De belangrijkste ontwikkelingen van de komende tien jaar zijn:

• groeiende, veranderende en gedifferentieerde zorgvragen
• meer medische mogelijkheden en (technische) innovaties
• meer kritische zorgconsumenten en burgers op jacht naar gezondheid
• dubbele rem op het uitgroeipotentieel: de arbeidsmarkt en het zorgbudget

De veranderingen hebben een groot effect op de organisatie en inhoud van de langdurende zorg. De zorg is bijvoorbeeld niet langer aanbodgericht maar vraaggericht. Bij de organisatie van de zorg zijn efficiëntie, differentiatie in aanbod en duurzaamheid centrale thema’s.

De zorgprofessional

De ontwikkelingen in de zorg beïnvloeden het werk van de zorgprofessional op vier vlakken

• Zorginhoudelijke verandering
  In de huidige werkwijze is ‘zorgen voor’ stevig verankert. De zorg is aanbod gericht. Dit principe verandert in een vraaggerichte aanpak: ‘ondersteuning bieden aan’. De medewerker staat naast de cliënt en denkt mee. Hij biedt niet alleen zorg, maar let ook op welzijn en participatie.
• Verandering in de zorgrelatie
  Het contact tussen cliënt en medewerker verschuift van ‘zorg voor de ziekte’ naar ‘aandacht voor kwaliteit van leven’. Hierdoor verandert de relatie van de medewerker en de cliënt. Zij bespreken samen wat gewenst is en wat past binnen het zorgpakket. Voor cliënten is het belangrijk zo lang mogelijk zelfstandig te blijven en zelf keuzes te kunnen maken. Het sociale netwerk van de cliënt is hierbij van belang. Beroepskrachten luisteren daarom in toenemende mate naar informele zorgers.
• Eisen professionaliteit
  De stap van ‘zorgen voor’ naar ‘zorgen naast en met de cliënt’ vereist nieuw handelen en nieuwe kennis van managers en zorgmedewerkers. Medewerkers versterken de autonomie van de cliënt. Zij leggen hem keuzemogelijkheden voor in plaats van deze weg te nemen. Samenwerken wordt belangrijker. Net als de vraag welke taken van beroepskrachten zijn welke van de cliënt zelf. Of zijn familie, vrijwilligers, sociaal netwerk en andere mogelijke partners. 
• Lerende omgeving
  om cliënten te ondersteunen is het cruciaal dat medewerkers leren reflecteren op hun eigen handelen en leren wat het effect is van dit handelen. Leren van elkaar is een belangrijk aangrijpingspunt voor het verbeteren van de vereiste nieuwe kennis en kunde en het vergroten van de professionaliteit van medewerkers.

Verschillende trends en ontwikkelingen in de langdurende zorg veroorzaken de veranderingen in het werk van de zorgprofessional. Dit zijn ontwikkelingen op het vlak van zorgmedewerkers, cliënten, organisatie van de zorg en wetgeving.

Trends zorgmedewerker

De volgende trends beïnvloeden het werk van de zorgmedewerker in 2020:

• Arbeidsmarkt
  De zorg krijgt te maken met een personeelstekort. Dit komt deels door de uitstroom van ouderen (33% is ouder dan 50 jaar). Ook overweegt 50% van de zorgmedewerkers over te stappen naar een andere branche. Dit komt door hoge werkdruk, veel administratie, weinig salaris en de verwachte afname van kwaliteit van zorg. Geprivatiseerde hoogwaardige (thuis)zorg en kwalitatief minder hoogwaardige zorg- en dienstverlening zorgt voor verschil in werkzekerheid, beloning en de kwaliteit van het werk. 
• Nieuwe rollen en relaties
  De relatie tussen cliënt en zorgmedewerker verandert. Samen bepalen ze als kritische ervaringsdeskundige en als professional welke dienst of product wenselijk is. Het welbevinden van ouderen is ermee gediend om in plaats van het medisch handelen ook welzijn, het mentale welbevinden en sociale participatie centraal te stellen. Dat vereist een andere basishouding van alle betrokkenen.
  De verschillende onderdelen van de zorg moeten beter geïntegreerd raken. Zorgmedewerkers moeten zich bewust zijn van hun positie in de keten en dat ze meer verantwoordelijkheid dragen en delen. Taakherschikking en functiedifferentiatie of vernieuwing zijn noodzakelijk en kansrijk.
• Informele zorg
  Daar de zorgmedewerker van de toekomst deze ondersteuning niet meer kan bieden, zijn zij aangewezen op de samenwerking met andere informele partijen. Informele zorg is de verzamelterm voor mantelzorg, vrijwilligers en zelfzorg of zelfmanagement, en krijgt een steeds belangrijkere rol in de zorg en welzijn. Met name voor mensen die langdurig afhankelijk zijn van zorg is kwaliteit van leven van belang, welzijn maakt daar deel van uit.
  Het totaal aantal ontvangers van mantelzorg zal tot 2030 met 8% stijgen. De meeste mantelzorgers (80%) zijn jonger dan 65 jaar. Het aantal oudere mantelzorgers neemt toe met 60%. Het totaal aantal mantelzorgers neemt tot 2030 toe met 5%. Ouderen gaan vaker dan nu voor hun partner zorgen, waardoor het aantal mantelzorgers met een geringe draagkracht en een zware draaglast zal toenemen. Dit verhoogt het risico op overbelasting en stress bij deze groep mantelzorgers. Wanneer vrouwen en mannen in de toekomst (zoveel mogelijk) full time gaan werken, zal het aantal mantelzorgers naar schatting 10% lager liggen dan in de huidige raming. 
• Zorgwerknemer 2.0
  De zorgmedewerker van de toekomst is opgegroeid in een sterk gedigitaliseerde omgeving. Ze voeren graag verschillende taken naast elkaar uit. Ze leggen gemakkelijk (digitale) contacten over organisatiegrenzen heen en hechten aan een ruime mate van autonomie en vrijheid. De verwachting is dat een groot deel van hen voorkeur heeft voor het zelfstandig ondernemerschap (zzp-ers).

Trends cliënten

Deze trends op het gebied van cliënten beïnvloeden het werk van de zorgprofessional in 2020:

• Toenemende vraag naar zorg
  De vraag naar zorg neemt toe door de groei van het aantal mensen dat langdurend zorg nodig heeft en doordat (toekomstige) cliënten andere behoeftes, vragen en wensen hebben dan cliënten van nu. Ook de complexiteit van de zorg groeit: meer mensen (vooral ouderen) worden geconfronteerd met complexe en meervoudige aandoeningen.  
• Meer diversiteit
  De populatie cliënten die langdurende zorg nodig heeft wordt ook gevarieerder door de groei van het aantal ouderen met een niet-Nederlandse achtergrond. De groep ouderen onder de allochtone bevolking stijgt sterk. Het aantal niet-westerse allochtone oudere mannen neemt tot 2020 landelijk met ruim 80% toe en het aantal allochtone oudere vrouwen met ruim 110%. 
• Meer vergrijzing
  Het aantal ouderen (65+) neemt de komende jaren sterk toe naar 3,4 miljoen in 2020, een stijging van 40%. Het aantal 80-plussers (waarvan 60% zorg ontvangt) stijgt tot circa 800.000 in 2020; een toename van 30 procent. 
• Gezonder en assertiever
  Door een gezonde leefstijl en betere preventie en zorg is de resterende levensverwachting op 65-jarige leeftijd in 2020 voor mannen 20 jaar en voor vrouwen 23 jaar. Ook het aantal jaren zonder beperkingen stijgt. Nieuwe ouderen zijn in het algemeen dus nog gezonder dan de huidige.
  Zij zijn assertief en antihiërarchisch. Maken zelf wel uit hoe ze willen leven. Ze hebben behoefte aan goede informatie. Zijn enerzijds op zichzelf gericht en individualistisch, maar aan de andere kant ook maatschappelijk betrokken en internationaal georiënteerd. Dimensies die het ouder worden en de behoefte aan zorg en ondersteuning bepalen zijn: de beleving van het ouder worden, leefstijl en waardenoriëntatie ten aanzien van werk, zichzelf en de ander, maatschappelijke participatie en toekomstgerichtheid. 
• Meer verschillen
  Een gezonde leefstijl (niet roken, matig drinken en voldoende beweging) is niet voor alle nieuwe ouderen (meer) vanzelfsprekend is. Het absolute aantal ouderen met langdurige, chronische en meervoudige aandoeningen (als diabetes, Alzheimer, COPD, hart- en vaatziektes) en kwetsbaarheid stijgt de komende decennia dan ook sterk.

Trends organisatie

Deze trends op het gebied van organisatie van de zorg beïnvloeden het werk van de zorgprofessional in 2020:

• Meer zorg thuis en in de buurt
  Het overgrote deel van de ouderen (90 procent) met Multi morbiditeit woont thuis. Slechts een kleine groep woont in een verzorgingshuis. Dit vraagt om andere zorgvormen. Ook technologische ontwikkelingen beïnvloeden de organisatie van de langdurende zorg. 
• Nieuw en kleinschalig
  Vooral voor ouderen met beperkingen of mensen die psychische zorg nodig hebben komen meer woonzorgcentra zoals een combinatie van verpleeghuis, verzorgingshuis en wonen met zorg. Ook komen er multifunctionele centra en woonservicewijken. Kleinschaligheid is een groeiende trend. Hierbij verschuift het accent van op zichzelf staande voorzieningen naar kleinschalig organiseren binnen grotere voorzieningen. Het aantal verpleeghuisbewoners stijgt minder snel dan de toename van de 80-pluspopulatie.
• Technologie en innovatie
  De technologie die monitoring en zorg op afstand mogelijk maakt neemt toe. Dit bevordert het zelfmanagement van cliënten. Ontwikkelingen op het gebied van ICT ondersteunen mantelzorgers en professionals ondersteunen bij hun zorgtaken en samenwerking. Voorbeelden zijn: elektronische dossiers, zorgrobotica, e-health: zorg op afstand via ICT.

Trends beleid en wetgeving

Deze trends op het gebied van beleid, financiering en wetgeving beïnvloeden het werk van de zorgprofessional in 2020:

• Beleid
  Het beleid is gericht op het vergroten van de eigen verantwoordelijkheid en keuzevrijheid van de burger. Ook het benutten van het sociale netwerk in samenwerking met professionals is belangrijk. 
• Wetgeving
  De wetgeving verschuift van op basis van de AWBZ gefinancierde zorg naar de Zorgverzekeringswet. Op korte termijn houdt dat een gedeeltelijke verschuiving in van het aanbieden van zorg in natura naar persoonsgebonden budgetten (PGB’s) en persoonsvolgende budgetten. Omstreeks 2020 zijn ook zorgvouchers gemeengoed. Hiermee kunnen individuele zorgcliënten zorg inkopen bij gecertificeerde verstrekkers.
  Naast een sterke toename van individuele aanbieders van zorg, voeren ook particuliere verzekeraars zorgtaken uit. Dit heeft als gevolg dat zij vaker private, commercieel gefinancierde (thuis)zorgarrangementen opnemen in hun aanbod van zorgpakketten. 
• Van AWBZ en Zvw naar presentie en vrije dienstensector
  Bepaalde aanspraken die nu nog onder bijvoorbeeld de AWBZ en Wmo horen vallen in de toekomst buiten deze wetgevingen. Het gaat om producten, diensten en activiteiten als rollators, hulp in de huishouding en ondersteuning bij het wassen en aankleden. Voor zulke diensten neemt de cliënt zelf de verantwoordelijkheid in handen. Medische activiteiten blijven beter op hun plek in de Zorgverzekeringswet.
  Voor mensen die niet (meer) in staat zijn hun eigen hulpvraag te definiëren en die hulp vervolgens ook te vragen dient extra aandacht te zijn. Voor de opvang en begeleiding van deze groep zou de Wmo kunnen worden opgevolgd door een omgeving die meer uitgaat van een presentiestructuur.
  

Links

V&VN: Excellente zorg (externe link)
Vakdossiers van Excellente zorg

In voor Zorg! (externe link)
langdurige zorg die werkt en inspireert

Diagnose 2025 (externe link)
Site over de toekomst van de Nederlandse gezondheidszorg

Horizonline (externe link)
Met Horizononline krijgt u inzicht in de behoefte aan wonen, zorg en welzijn voor ouderen in uw regio, van nu tot 2030. Horizonline is een initiatief van TNO in samenwerking met ABF Research.

Transitieprogramma (externe link)
Het Transitieprogramma heeft als doel om een duurzame transitiebeweging in de langdurende zorg tot stand te brengen die aansluit bij de toekomstige maatschappelijke ontwikkelingen.

Toekomst Zorg Thuis 2020 (externe link)
Onder deze noemer zijn de Nederlandse Patiënten en Consumenten Federatie (NPCF) en de Stichting Onderzoek en Ontwikkeling Maatschappelijke gezondheidszorg (STOOM) gestart met een verkenning van de toekomst van de thuiszorg.

Zorg Innovatie Platform (externe link)
Platform voor innovatie in de zorg

Documenten

Naar autonomie, verbondenheid en een gezond leven (pdf)
Naar autonomie, verbondenheid en een gezond leven. Een nieuwe ambitie voor de langdurige zorg. Utrecht: ActiZ. April 2010

De kracht van keuze. Een nieuw dienstenmodel voor de langdurende zorg (pdf)
De kracht van keuze. Een nieuw dienstenmodel voor de langdurende zorg – voor keuze van de cliënt. Rapportage van de denktanklangdurige zorg. Amsterdam: Boer & Kroon, maart 2010

Gewoon beginnen, al doende leren (pdf)
Loog, A, M. Morée. Gewoon beginnen, al doende leren. Werken aan versterking van het cliëntenperspectief. Utrecht: Vilans, 2008